İran, Eylül 2022’de “ahlak polisi” tarafından gözaltına alındıktan sonra hayatını kaybeden 22 yaşındaki Mahsa Amini’nin trajik ölümünün ardından patlak veren protestolarla bir yılı aşkın süredir çalkalanıyor. Amini’nin 16 Eylül 2022’de yaşamını yitirmesi, ülkeyi saran ve rejime karşı en büyük meydan okumalardan birini teşkil eden geniş çaplı bir direniş hareketinin fitilini ateşledi. Bu süreçte yüzlerce kişi hayatını kaybetti, binlerce kişi gözaltına alındı ve protestoculara yönelik idam cezaları uygulandı.
Başlangıçta başörtüsü kurallarına karşı bir tepki olarak ortaya çıkan hareket, kısa sürede kadınların, gençlerin ve toplumun geniş kesimlerinin özgürlük ve temel hak taleplerini dile getirdiği, rejimin baskıcı politikalarına karşı topyekûn bir direnişe dönüştü. “Jin, Jiyan, Azadi” (Kadın, Yaşam, Özgürlük) sloganı, eylemlerin simgesi haline geldi.
İçindekiler,
Ne Oldu?
2022 yılının Eylül ayında, 22 yaşındaki Mahsa Amini, başkent Tahran’da “ahlak polisi” tarafından “uygunsuz giyim” gerekçesiyle gözaltına alındı. Gözaltı sırasında darp edildiği iddiaları yayıldıktan ve komaya girmesinin ardından 16 Eylül 2022’de hayatını kaybetmesi, İran genelinde infial yarattı. Amini’nin ölümü, özellikle kadınların liderliğindeki protestoların başlangıç noktası oldu.
Kimler Direniyor?
Protestoların ön saflarında kadınlar ve genç üniversite öğrencileri yer aldı. Kadınlar, kamusal alanda başörtülerini çıkararak, saçlarını keserek ve rejimin zorunlu kıldığı kurallara meydan okuyarak direnişin sembolü oldular. Zamanla, bu hareket toplumun farklı kesimlerinden geniş destek bularak esnafı, işçileri ve aydınları da kapsayan daha büyük bir isyana dönüştü. Özellikle genç nesiller, internet ve sosyal medya aracılığıyla organize olarak eylemlerini sürdürdü.
Neden Protesto Ediliyor?
- Zorunlu Başörtüsü ve Ahlak Polisi: Mahsa Amini’nin ölümüne yol açan olay, zorunlu başörtüsü uygulamasına ve ahlak polisinin kadınlara yönelik muamelesine karşı derin bir öfke yarattı.
- Demokratik Haklar ve Özgürlükler: Protestocular, sadece başörtüsü özgürlüğü değil, aynı zamanda ifade özgürlüğü, toplanma özgürlüğü ve siyasi katılım gibi temel demokratik hakların kısıtlanmasına karşı da seslerini yükselttiler.
- Ekonomik Sıkıntılar: Yıllardır süregelen ekonomik sorunlar, işsizlik ve enflasyon da halkın rejimden duyduğu hoşnutsuzluğu artıran önemli faktörler arasında yer aldı.
- Rejimin Baskıcı Yapısı: İran İslam Cumhuriyeti’nin siyasi ve sosyal hayat üzerindeki sıkı kontrolü, özellikle gençler ve kadınlar arasında büyük bir rahatsızlık yaratıyor.
Nasıl Tepki Veriliyor?
İran hükümeti, protestoları şiddetle bastırmaya çalıştı. Güvenlik güçleri, göstericilere karşı gerçek mermi ve göz yaşartıcı gaz kullanarak müdahale etti. İnsan hakları kuruluşlarına göre, bu süreçte en az 537 gösterici hayatını kaybetti. Ayrıca, 20.000’den fazla kişinin gözaltına alındığı ve birçoğunun ağır işkencelere maruz kaldığı rapor edildi. Rejim, protestocuları “halk düşmanlığı” ve “devlete karşı savaş açmak” gibi suçlamalarla yargılayarak en az 7 kişiyi idam ettiğini resmen duyurdu. Bu idamlar, uluslararası kamuoyunda geniş tepkilere neden oldu.
Son Durum Nedir?
Mahsa Amini’nin ölümünün üzerinden bir yıldan fazla zaman geçmesine rağmen, İran’daki direniş tamamen sönmüş değil. Rejimin baskısı artarak devam etse de, halkın farklı kesimlerinden direnişin farklı biçimleri ortaya çıkmaya devam ediyor. Özellikle kadınlar, zorunlu başörtüsü kurallarını çiğneyerek ve kamusal alanda muhalefetlerini sürdürerek değişimin motor gücü olmaya devam ediyorlar. Uluslararası insan hakları örgütleri, İran’daki durumu yakından takip etmeye ve rejimi hesap vermeye çağırmaya devam ediyor.
